Częstą przyczyną takiego stanu jest alergia pokarmowa, a przede wszystkim uczulenie na mleko. W przypadku dzieci karmionych piersią, mama powinna przejść na dietę bezmleczną. Noworodki karmione butelką powinny w takich sytuacjach otrzymywać specjalistyczne mleko modyfikowane, przeznaczone na alergików. Czy wczesne (po ukończeniu 3. mż.) wprowadzanie pokarmów o dużym potencjale alergizującym do diety niemowląt karmionych wyłącznie piersią ma wpływ na ryzyko rozwoju alergii na te pokarmy w okresie od 1. do 3. roku życia? Na początek rozprawmy się z powszechnym mitem: mleko matki nie uczula więc alergia pokarmowa nie dotyczy niemowląt karmionych piersią. Nie jest to prawda. Rzeczywiście pokarm matki jako taki nie jest uczulający, jednak może do niego przeniknąć alergen, który będzie sprawcą reakcji uczuleniowej u dziecka. U dzieci ze skazą białkową karmionych mlekiem modyfikowanym stosujemy hydrolizat mleka krowiego, tj. preparat mlekozastępczy dla dzieci uczulonych na białko mleka krowiego. W przypadku dzieci ze skazą skonsultuj z lekarzem rozszerzanie diety. Może on zalecić opóźnienie wprowadzania pokarmów silnie alergizujących. Badania przeprowadzono wśród 50 niemowląt w wieku od 1 msc. do 13 msc. (średnio 5 msc.) karmionych piersią od 1. doby do 6. miesiąca życia, u których podejrzewać można, że stwierdzane objawy chorobowe mają związek z nadwrażliwością pokarmową. Alergia pokarmowa. Alergie pokarmowe wywołują alergeny pochodzenia roślinnego, takie jak orzeszki ziemne, soja, pszenica lub gluten oraz alergeny pochodzenia zwierzęcego: mleko krowie, jaja, ryby i skorupiaki. Jednym z rodzajów alergii pokarmowej jest alergia na gluten obecny w pszenicy, życie i jęczmieniu. W przeciwieństwie do celiakii Dodatkowa suplementacja czy to w zastrzyku czy przyjmowana doustnie jest wymagana, ponieważ u noworodków i niemowląt karmionych piersią występuje specyficzna flora bakteryjna przewodu pokarmowego, a wchodzące w jej skład bifidobakterie nie produkują endogennej witaminy K. Jej produkcja rozpoczyna się dopiero po wprowadzeniu pokarmów nH2V. Twój pokarm to dla dziecka dodatkowa ochrona przed chorobami. Ale co robić, jeśli pojawia się alergia pokarmowa, bo dziecko uczula pokarm matki? Zewsząd słyszysz, że karmienie piersią jest zalecane co najmniej do 6. miesiąca życia dziecka. I że na mleko matki żaden maluch nie może być uczulony. Jednak, jak się okazuje, to drugie twierdzenie wcale nie musi być prawdziwe. Dziecko może źle reagować na to, co zjadłaś i co przeniknęło do mleka. Co robić, jeśli pojawia się alergia pokarmowa, bo dziecko uczula pokarm matki. Spis treściAlergia pokarmowa u niemowląt: przyczynyAlergia pokarmowa u niemowląt: gdy testy nie wykryją alergenuKarmienie niemowląt z alergią: specjalne mleko modyfikowaneGdy dziecko ma przejściowe kłopoty z alergiąGdy dziecko ma alergię na mleko krowieKiedy i jakie testy alergiczne można wykonać u dzieci? [wideo] Jakie są objawy alergii pokarmowej u niemowląt? Gdy alergeny pokarmowe przedostaną się przez śluzówkę, zaczynają się problemy ze skórą. Na buzi malucha oraz na skórze w okolicach zgięć łokciowych i podkolanowych pojawiają się czerwone plamy i sączące się grudki, skóra jest sucha i szorstka, a dziecko staje się płaczliwe i niespokojne. Pojawiają się też problemy żołądkowe. W jelitach wytwarzają się duże ilości śluzu, co sprawia, że mały alergik cierpi na uporczywe biegunki (z domieszką śluzu lub krwi), kolki, ulewanie i wymiotuje. Często także pojawia się wodnisty katar i sapka, czyli duszności spowodowane obrzękiem śluzówki nosa. Alergia pokarmowa u niemowląt: przyczyny Rozpoznanie, co wywołało problemy, wcale nie jest łatwe. Na początku warto więc zapisywać wszystko to, co zjadłaś i uważnie obserwować dziecko. Być może sama dojdziesz do tego, że ma uczulenie np. na cytrusy, ryby, jajka albo mleko. Wtedy często wystarczy wyeliminować z diety te pokarmy, by problem minął. Jeśli nie mija, musisz pójść z dzieckiem do lekarza na testy alergiczne. Alergię pokarmową u niemowląt można rozpoznać, przeprowadzając testy z krwi w kierunku specyficznych przeciwciał oraz tzw. test prowokacyjny. Wykonuje się go zazwyczaj w 2. miesiącu życia dziecka. Test musi być przeprowadzony pod ścisłą kontrolą lekarza i trwa 10 dni. Polega na wprowadzaniu do diety dziecka małych ilości mleka krowiego. Pierwszym objawem alergii są zaburzenia trawienia, czyli nieprawidłowe stolce (zawierające śluz, a nawet krew), mogą też wystąpić ulewania i wymioty. Alergia pokarmowa u niemowląt: gdy testy nie wykryją alergenu Czasem zdarza się, że testy nic nie wykryją. Taką sytuację lekarze interpretują na dwa sposoby. Maluch może mieć uczulenie na któryś z konserwantów lub „ulepszaczy” dodawanych do tego, co zjadłaś (takiej alergii nie wykryją żadne testy, bo nie ma jeszcze specjalnych odczynników). W takim przypadku powinnaś jeść jak najmniej sztucznie modyfikowanych pokarmów (konserw, wędlin itp.). Ale przyczyną kłopotów może być też alergia atopowa, czyli taka, której przyczyny nie udaje się stwierdzić. Atopowa alergia pokarmowa może pojawić się bardzo wcześnie, już w pierwszych tygodniach życia dziecka. Jego układ immunologiczny reaguje nie tak jak powinien na niektóre składniki pokarmowe. Nagle uznaje je za nieodpowiednie i zaczyna z nimi walczyć. Dochodzi wtedy do procesu zapalnego w jelitach, a następnie w całym organizmie, i dziecko choruje. Karmienie niemowląt z alergią: specjalne mleko modyfikowane Gdy maluch reaguje na twój pokarm uczuleniem, nie próbuj mu dawać mleka krowiego, koziego czy sojowego. Najlepiej od razu wybierz się do lekarza. Jeśli pediatra rozpozna u dziecka alergię, przepisze specjalne mleko modyfikowane. Można je kupić wyłącznie w aptece, i to na receptę. Takie mleko dzieci najczęściej dobrze tolerują, bo jest ono zbliżone składem do pokarmu kobiecego. Jego wartość odżywcza zaś jest identyczna jak mleka przeznaczonego dla zdrowych niemowląt. Mieszankę podawaj dziecku letnią, bo mocno podgrzana ma dużo intensywniejszy smak i zapach. Gdy dziecko ma przejściowe kłopoty z alergią Dziecku z lekkimi problemami trawiennymi i kolką można podawać mieszankę HA (Nan HA, Enfamil HA), bo ma znacznie obniżone właściwości alergizujące. Można nią karmić dziecko już od momentu urodzenia. Mleka HA nie wolno podawać, gdy u dziecka wystąpią objawy alergii. Bez recepty. Jeśli niemowlę cierpi z powodu wzdęć, kolek i bólów brzuszka, może mieć niedobór jednego z enzymów trawiennych i nie trawić laktozy, czyli cukru zawartego w mleku. Należy karmić je wówczas mlekiem niskolaktozowym, czyli o obniżonej zawartości cukru mlecznego (np. Bebilon niskolaktozowy). Bez recepty. Preparat na bazie białek soi można podawać dziecku z nietolerancją sacharozy, czyli cukrów prostych (Prosobee 1, Humana SL). Mieszanka ta smakuje dużo lepiej niż hydrolizaty, ale trzeba uważać, bo maluszek może być na soję uczulony. Dlatego preparatu nie należy podawać bez konsultacji z lekarzem. Jeśli niemowlę ma kłopoty z ulewaniem i jest już karmione sztucznym mlekiem, można mu podawać preparat o zwiększonej lepkości (NAN AR, Enfamil AR). Mleko to zawiera skrobię ziemniaczaną lub amylopektynę, dzięki czemu gęstnieje dopiero w żołądku dziecka i pokarm nie cofa się. Bez recepty. Gdy dziecko ma alergię na mleko krowie Gdy lekarz stwierdzi u dziecka alergię na białko mleka krowiego, wówczas niemowlę trzeba karmić specjalnym mlekiem, tzw. hydrolizatem wysokiego stopnia. Jest to preparat leczniczy, w którym uczulające właściwości białek mleka krowiego zostały całkowicie usunięte (Bebilon Pepti, Pregestimil) (na receptę). Niemowlę z ciężką alergią pokarmową, która może doprowadzić do stanu niedożywienia i szybkiej utraty wagi, należy karmić specjalną mieszanką elementarną (Bebilon Amino, Neocate). Zawiera ona mieszaninę aminokwasów, które są podstawowymi elementami białek. Mieszankę elementarną podaje się także, gdy dziecko źle reaguje na hydrolizat wysokiego stopnia. Na receptę. Dziecku ze stwierdzoną celiakią lub cierpiącemu na zaburzenia wchłaniania i trawienia tłuszczu podaje się pokarm z lekkostrawnymi tłuszczami MCT (Bebilon Pepti MCT, Humana z MCT). Są one szybko wchłaniane przez wątrobę i natychmiast dostarczają dziecku energii. Na receptę. Kiedy i jakie testy alergiczne można wykonać u dzieci? [wideo] Testy alergiczne u dzieci miesięcznik "M jak mama" Anna Augustyniak | Konsultacja: dr Paweł Grzesiowski, pediatra Alergia u niemowlaka może pojawić się już w pierwszych tygodniach życia. Jest to alergia pokarmowa, która może wystąpić zarówno u dzieci karmionych mieszankami mlecznymi jak i mlekiem mamy. Pokarm matki również może uczulać niemowlę. Jakie są objawy alergii pokarmowej u niemowlaka? Alergia u mojej pierwszej córki miała przebieg książkowy. W drugim tygodniu życia zaczęły jej dokuczać kolki jelitowe. Pojawiały się o dwóch stałych porach w ciągu doby – w godzinach wieczornych i nad ranem. Trwały około półtorej godziny. Po dwóch miesiącach dołączyła się wysypka. Kolki zakończyły się po około pięciu miesiącach, a wysypka (w tym na pupie i kroczu), zamieniła się w pękające i krwawiące ranki. Kiedy dziewczynka skończyła rok zaczęły się przewlekłe katary i powtarzające się zapalenia oskrzeli. Alergia pokarmowa u niemowlaka Pediatra zalecił mi dietę eliminacyjną. Głównym winowajcą było mleko, więc nie mogłam jeść mleka krowiego i dużej części jego przetworów a także innych potencjalnie alergizujących produktów. Dzięki diecie po kilku miesiącach opanowana została męcząca wysypka. Potem, kiedy półrocznemu dziecku wprowadzałam jedzenie dodatkowe, dokładnie sprawdzałam skład produktów. Każda próba włączenia do jadłospisu mleka krowiego powodowała kolejne chorobowe reakcje (katar, kaszel, zapalenie oskrzeli). Teraz dziewczynka ma ponad pięć lat i je wszystko, ale na wiosnę dostaje leki, które pozwalają jej przetrwać katar i kaszel (czasami pojawia się też gorączka), który towarzyszy pyleniom roślin. Nadwrażliwość układu immunologicznego Alergia to nadwrażliwość układu immunologicznego np. na kurz, pyłki roślin, składniki pokarmowe, sierść zwierząt. Lista przykładów możliwych reakcji alergicznych jest długa. Może to być katar sienny (pyłkowica), astma oskrzelowa, atopowe zapalenie skóry, alergia na leki czy niektóre pokarmy. Alergia u niemowląt, w tej chwili występuje dość często. Może wystąpić już między 2. a 3. miesiącem życia, choć zdarzają się również przypadki alergii u noworodków. Najczęstszą postacią alergii u niemowląt jest nietolerancja białka mleka krowy. W tym czasie trzeba je wykluczyć z diety matki karmiącej. Nawet niewielkie ilości alergenu mogą podrażniać system odpornościowy dziecka, dlatego mamom karmiącym zaleca się wtedy wyeliminowanie z diety mleka krowiego pod każdą postacią – twarożki, serki, jogurty, sery, masło, słodycze. Ogranicza się też jedzenie produktów, które uznawane są za najsilniejsze alergeny i często wywołują objawy nadwrażliwości pokarmowej. Są to cielęcina, wołowina, jajka kurze, ryby, orzeszki ziemne i laskowe, soja, kakao, czekolada, poziomki, truskawki, cytrusy i pomidory. Pediatrzy są zgodni, że alergii u niemowląt najlepiej zapobiega karmienie piersią. A najskuteczniejszą ochroną przed alergią jest wyłączne karmienie piersią do szóstego miesiąca życia, bez pokarmów uzupełniających. Zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) mówią, że we wczesnym okresie życia i rozwoju dziecka (0 – 6 miesięcy) karmionego mlekiem matki, nie ma potrzeby dokarmiania ani dopajania. Przede wszystkim chodzi tu o mleko modyfikowane, które też może być alergenem. Drugim w kolejności rodzajem alergii, który dotyka niemowlęta, jest alergia kontaktowa - przede wszystkim na substancje, zawarte w kosmetykach pielęgnacyjnych i środkach piorących, ale niektóre niemowlęta bywają uczulone na przykład na pampersy. Najrzadziej u niemowląt występują alergie wziewne. Alergia na pokarm występuje przede wszystkim w pierwszych latach życia i dotyczy ok. 5–8% dzieci; wśród dorosłych występuje rzadziej (ok. 2–3% populacji). U dzieci najczęstszą postacią jest alergia na białka mleka krowiego oraz jajo kurze. Definicje Alergia na pokarm – reakcja nadwrażliwości z udokumentowanym lub bardzo prawdopodobnym mechanizmem odpornościowym. Alergia na pokarm IgE-zależna – reakcja nadwrażliwości z udziałem przeciwciał IgE. Alergia na pokarm IgE-niezależna – reakcja nadwrażliwości z udziałem innych mechanizmów Tab. 1. Epidemiologia Postać Częstość występowania Alergia na białka mleka krowiego *Niemowlęta karmione sztucznie 1,9–3,2% *Niemowlęta karmione piersią 0,5% Alergia na jajo kurze 2,6% Alergia na orzeszki ziemne 0,4–0,6% Alergia na pszenicę 0,4% (uczulenie) * Według Sicherer i wsp. Pediatrics 2003; 111:1591–4; Boyce i wsp. JACI 2010; 126:S1–S58. Ryc. 1. Podział nadwrażliwości na pokarm (Allergy 2001;56:813–24) Alergeny pokarmowe Do najczęstszych alergenów pokarmowych należą produkty podane w tab. 2. Tab. 2. Pokarmy najczęściej wywołujące reakcje alergiczne Niemowlęta Dzieci Dorośli mleko krowie soja mleko krowie jajo kurze orzeszki ziemne orzechy laskowe, włoskie itp. ryby skorupiaki pszenica soja orzeszki ziemne orzechy laskowe, włoskie itp. ryby skorupiaki Patogeneza Reakcje nadwrażliwości na pokarm mogą przebiegać jako reakcje natychmiastowe IgE-zależne (typ I według Gella i Coombsa) oraz jako reakcje opóźnione (typ IV, komórkowy). U części pacjentów znaczenie mają oba mechanizmy. Odpowiedź o charakterze IgE-zależnym pojawia się w ciągu kilku minut do dwóch godzin od spożycia alergenu, rzadziej w 6–12 godzin (reakcja późna). W reakcji o typie komórkowym objawy kliniczne występują po 24–48 godzinach, a nawet po kilku dniach po kontakcie z alergenem. Objawy kliniczne Objawy mogą dotyczyć wyłącznie jednego układu, np. skóry, przewodu pokarmowego, układu oddechowego, ale u wielu chorych dzieci występuje zajęcie wielu narządów (tab. 3). Schorzenia przewodu pokarmowego Zapalenie odbytnicy (proctitis) lub odbytnicy i okrężnicy (proctocolitis) spowodowane białkami pokarmowymi Dotyczy niemowląt, często karmionych wyłącznie piersią, będących w bardzo dobrym stanie ogólnym, z prawidłowym przyrostem masy ciała. Typowym objawem jest obecność plamek lub pasemek świeżej krwi w poza tym prawidłowym stolcu. Rola przyczynowa alergenu pokarmowego (zwykle mleka krowiego) zostaje ustalona na podstawie wywiadu. Zapalenie jelita cienkiego i okrężnicy spowodowane białkami pokarmowymi Charakterystyczna jest obecność wymiotów, nasilonej biegunki, brak przyrostu masy i długości ciała. Alergenem jest zwykle mleko krowie, soja, zboża. Nadwrażliwość żołądkowo-jelitowa typu natychmiastowego Reakcja ta ma charakter IgE-zależny, a objawy (nudności, wymioty, ból brzucha, biegunka) pojawiają się zwykle już po kilku minutach do 1–2 godzin od spożycia alergenu, ale mogą być opóźnione do kilku godzin. Przewód pokarmowy jako pierwszy jest objęty reakcją anafilaktyczną, następnie występują objawy z innych narządów. Tab. 3. Objawy alergii na pokarm Narząd Objawy Skóra Pokrzywka, uogólniony świąd, obrzęk naczynioruchowy, atopowe zapalenie skóry Przewód pokarmowy Natychmiastowe uczucie drapania, świądu w jamie ustnej i gardle, obrzęk wargi/języka, nudności, wymioty, bóle brzucha, biegunka Opóźnione refluks żołądkowo-przełykowy, odmowa przyjmowania pokarmu, brak przyrostu masy ciała, krew w stolcu (przy zapaleniu jelita) Układ oddechowy Nieżyt nosa i spojówek, zapalenie ucha, obrzęk krtani, kaszel, chrypka, duszność, astma (świszczący oddech) Objawy ogólne Zawroty głowy, migrena, spadek ciśnienia, wstrząs Tab. 4. Przykłady alergii krzyżowej pyłków roślin i pokarmów roślinnych Roślina Alergen Krzyżowo reagująca cząstka pokarmu Brzoza Główny antygen brzozy Bet v1 Mal d1 (jabłko) Api g1 (seler) Pru ar1 (morela) Pyr c1 (gruszka) Pru av1 (wiśnia) Gly m4 (soja) Brzoza Profilina brzozy Bet v2 Ara H5 (orzeszki ziemne) Api g4 (seler) Bra a2 (brokuły) ana c1 (ananas) Dau c4 (marchew) Lyc e1 (pomidor) Bylica Profilina Art. V 4 Api g4 (seler) Dau c4 (marchew) Bylica LTP Art. V 3 Pru p3 (brzoskwinia) Eozynofilowe gastroenteropatie Dla tej grupy schorzeń typowy jest naciek eozynofilowy obejmujący cały przewód pokarmowy lub wybiórczo przełyk, żołądek, jelito cienkie lub okrężnicę (eozynofilowe zapalenie przełyku, eozynofilowe zapalenie żołądka i jelita cienkiego). Nasilenie zmian zapalnych warunkuje ciężkość objawów chorobowych. Eozynofilowe gastroenteropatie rozpoznaje się wyłącznie na podstawie badania histopatologicznego (np. do rozpoznania eozynofilowego zapalenia przełyku konieczne jest stwierdzenie > 15 eozynofili /HPF – pole o znacznym powiększeniu). Do innych schorzeń dotyczących przewodu pokarmowego prawdopodobnie związanych z nadwrażliwością na białka mleka krowiego należą: refluks żołądkowo-przełykowy, kolka niemowlęca, przewlekłe zaparcie. Zespół alergii jamy ustnej (oral allergy syndrome, OAS) Terminem tym określa się postać alergii kontaktowej ograniczonej niemal wyłącznie do błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Należy do IgE-zależnych reakcji wywołanych determinantami białkowymi o podobnej budowie, reagujących krzyżowo, a obecnych w pyłkach roślin oraz owocach, warzywach, orzechach. Zwykle chorzy z tym schorzeniem to dzieci z alergicznym nieżytem nosa i pyłkowicą, u których pojawiają się objawy w obrębie jamy ustnej po spożyciu surowych owoców i warzyw. Dolegliwości występują u ok. 23–76% chorych z pyłkowicą. Objawy występują nagle, w kilka minut po spożyciu pokarmu. Występuje świąd, obrzęk warg, języka, podniebienia, gardła, mogące następnie prowadzić do masywnego obrzęku naczynioruchowego śluzówki tych okolic z upośledzeniem drożności dróg oddechowych. Czasem pojawiają się wymioty z następującym bólem brzucha. Zwykle objawy są łagodne, ale u ok. 8% chorych obserwuje się objawy spoza przewodu pokarmowego, a u 1,7% wstrząs anafilaktyczny. Ryzyko reakcji systemowej jest większe, jeśli pojawia się reakcja po spożyciu pokarmu w formie gotowanej, dodatnie testy skórne z komercyjnymi alergenami pokarmowymi, brak objawów pyłkowicy oraz udokumentowana reakcja na brzoskwinię. Schorzenia układu oddechowego w przebiegu nadwrażliwości na pokarm Schorzenia układu oddechowego przedstawia tab. 5. Tab. 5. Jednostki chorobowe dotyczące układu oddechowego w przebiegu nadwrażliwości na pokarm Jednostka chorobowa Mechanizm Objawy Diagnostyka Leczenie Alergiczny nieżyt nosa i spojówek Ig-zależny Świąd, obrzęk błony śluzowej nosa, kichanie, zaczerwienienie spojówek Wywiad, próba prowokacji Dieta eliminacyjna Astma Ig-zależny lub komórkowy Kaszel, duszność, świsty jw. Zespół Heinera Niejasny Nawracające zapalenia płuc Wywiad Hemosyderoza Schorzenia skóry (tab. 6) Zmiany skórne w przebiegu alergii na pokarm są u dzieci często obserwowane. Wspólnym objawem zmian skórnych jest nasilony świąd. Tab. 6. Zespoły objawów skórnych występujących w przebiegu alergii na pokarm Jednostka chorobowa Mechanizm Objawy Diagnostyka Ostra pokrzywka i obrzęk naczynioruchowy IgE-zależny Świąd, bąble pokrzywkowe, obrzęki Wywiad, SPT, swoiste IgE, prowokacja Przewlekła pokrzywka IgE-zależny jw. > 6 tygodnijw. jw. Atopowe zapalenie skóry IgE-zależny i/lub komórkowy Świąd, wysypka grudkowa, lichenizacja, typowa lokalizacja Wywiad, SPT, swoiste IgE Dermatitis herpetiformis Komórkowy Świąd, wysypka grudkowo-pęcherzykowa (kończyny, pośladki) Biopsja Diagnostyka alergii pokarmowej (tab. 7) Tab. 7. Zalecenia leczenia alergii na pokarm Niemowlęta z alergią na pokarm Eliminacja szkodliwego alergenu z diety (w przypadku najczęściej występującej alergii na białka mleka krowiego – zwykle min. 6 miesięcy lub do 9.–12. może być konieczność dłuższego stosowania diety) Niemowlęta karmione wyłącznie piersią Dieta eliminacyjna u matki. Jeżeli eliminacja mleka krowiego, to suplementacja wapniem u matki (1000 mg/dobę) Alergia na pokarm u niemowlęcia karmionego sztucznie Preparaty hipoalergenne (hydrolizaty o znacznym stopniu hydrolizy białka, a jeżeli objawy nadal się utrzymują, to mieszanka elementarna). Efekt leczenia – zwykle w ciągu 2–4 tygodni; czas stosowania diety – zwykle do 12. może być konieczność dłuższego stosowania diety Hydrolizaty o nieznacznym stopniu hydrolizy białka Niezalecane w leczeniu alergii na pokarm Wywiad Niezwykle istotne jest staranne zebranie informacji dotyczących: wywiadu rodzinnego odnośnie do schorzeń alergicznych w najbliższej rodzinie (rodzice, rodzeństwo), objawów chorobowych i ich powtarzalności, związku czasowego pomiędzy spożyciem pokarmu a pojawieniem się objawów, ilości spożytego alergenu niezbednego do sprowokowania objawów. Badanie fizykalne Niezbędne jest staranne obejrzenie skóry dziecka w celu znalezienia zmian typowych dla atopowego zapalenia skóry, pokrzywki, poszukiwanie zmian w układzie oddechowym (świsty nad polami płucnymi, cechy alergicznego nieżytu nosa, spojówek) czy przewodzie pokarmowym (niedobór masy ciała i wzrostu). Dieta eliminacyjna Długość stosowania diety eliminacyjnej w celach diagnostycznych jest zróżnicowana, ale zwykle wynosi od ki... Artykuł jest dostępny w całości tylko dla zalogowanych użytkowników. Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz bezpłatne konto lub zalogujesz się. Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych. Załóż bezpłatne konto Zaloguj się